Terwijl we richting het Paresi Indianen Reservaat in Mato Grosso rijden, vertelt onze gids Claudiomiro over de gloednieuwe asfaltweg die dwars door het reservaat wordt aangelegd, waarvan men verwacht dat zo'n 1000 vrachtwagens per dag er gebruik van zullen maken. "El Progresso", zegt Claudiomiro. "Het zal deze Indianen hun cultuur kosten. Die zijn ze al grotendeels kwijt, nu is het een kwestie van tijd en er is niets meer van over," vervolgt hij. Maar ja, de Indianen willen zelf wel. De overheid betaalt en onderhoudt de weg, zij mogen tol heffen en die houden. Het kapitalisme is hier doorgedrongen.

Een ander voorbeeld dat Claudiomiro geeft, is onderwijs. "Aan de ene kant zeggen we dat de Indianen in hun reservaten hun eigen cultuur moeten behouden, maar we regelen een bus die de kinderen uit het reservaat haalt om ze naar de stad te brengen om naar school te gaan – in plaats van dat we een onderwijzer naar het reservaat sturen [later horen we bij andere Indianendorpen dat dit niet altijd gebeurt]. In de stad worden Indianenkinderen blootgesteld aan enkel en alleen 'blanke' cultuur. Hoe kunnen ze dan hun eigen cultuur behouden?" Het hele 'Indianenbeleid' – zo er gesproken kan worden van een beleid – gaat 'm duidelijk aan het hart.

Vasthouden aan tradities

We volgen een steenslagweg die dwars door de cerrado gaat. Niet veel later gaat die over in een een groot, kaal terrein. We zijn bij het dorp 'Quatro Cachoeiras' ['Vier Watervallen'] gearriveerd. Vijf traditionele huizen van palmbladeren en acht moderne, houten huizen. De cacique [opperhoofd] komt net aanlopen. Met z'n donkerbruine, korte lijf, en z'n gelooide gezicht met een brede glimlach en witte tanden straalt hij vriendelijkheid uit. Narciso heet hij, en z'n vrouw Ines. Zijn familie van 31 leden woont in dit dorp in de verschillende huizen. Hij maakt z'n standpunt direct duidelijk: hij is voor het behoud van hun oude cultuur en er mogen geen foto's gemaakt worden van hen in westerse kleding. Eerst kleedt hij zich om. "Wat moeten mensen in jullie land anders wel niet denken? Dat we onze cultuur kwijtraken? Nee, ik wil laten zien dat we nog zo leven." 

Even later komen ze beide getooid in veren weer naar buiten, Narciso met pijl en boog in de hand. Z'n moderne horloge is hij vergeten af te doen. Vol trots poseren ze en het is duidelijk dat Narciso dit vaker heeft gedaan. Hij zoekt de lens, ook in de komende uren als we de vier watervallen aan de Rio Sacre bezichtigen en met elkaar praten. Hij wijst op de ongereptheid van de natuur, het water dat zonder meer uit de rivier is te drinken. Pas later zien we dat een klein stukje stroomopwaarts vrouwen in de rivier hun kleren wassen en zo het water vervuilen met Omo en andere zeep. Het is kleinschalig, maar toch.

Oude tradities versus moderne waarden

Narciso wil graag z'n cultuur behouden, maar z'n kinderen en kleinkinderen allang niet meer. Sommigen wonen in houten huizen, ze dragen allemaal westerse kleding [hun traditionele kledij dragen ze alleen nog bij speciale gelegenheden] en sinds twee jaar is er elektriciteit. Als we de traditionele woning – een oca – van de cacique betreden, valt als eerste op dat er een tv aanstaat. Een moderne tv in een hut van palmbladeren waar twee gezinnen samen leven, die slapen in hangmatten, waar 24 uur per dag een vuurtje brandt, waarboven op een rieten mat producten uit het bos worden geroosterd om ze lang houdbaar te maken – een koelkast is er [nog] niet. 

Narciso is zich ervan bewust dat zijn strijd verloren is, maar misschien is het eigenwaarde, of de hoop om een stukje van zijn passie over te dragen op een van zijn kinderen of kleinkinderen die maken dat hij vasthoudt aan dit soort kleine momenten: blanken mogen alleen foto's nemen van hem in traditioneel tenue. 

Is er een middenweg?

Ik denk dat het een idylle is om te denken dat Indianen – en andere vergelijkbare culturen in de wereld – als op eilanden kunnen blijven leven, verstoken van contact met de buitenwereld en voor eeuwig levend zoals nu. De mensheid evolueert, daar horen zij ook bij. Wat er de afgelopen eeuwen met de Indianen is gebeurd, heeft natuurlijk niets te maken met evolutie maar met grofstoffelijk vernielen. De vraag blijft: is er een middenweg?

De blanken hebben hier veel kapot gemaakt. Maar hoe zit het met de eigen verantwoordelijkheid? Natuurlijk kan de cacique niet voorkomen dat er een asfaltweg door het reservaat gaat. Hij kan de aanleg van een elektriciteitskabel naar z'n dorp ook niet tegenhouden. Maar hij kan wel verbieden dat er een tv in zijn huis komt, een apparaat dat alleen maar blanke cultuur laat zien. Nee, de moderne tijd houdt hij niet tegen, maar in zoiets kleins ligt wel een eigen keus in het al dan niet meegaan in c.q. versneld toelaten van die moderne tijd.

En daarmee verlaten we het dorp met gemengde gevoelens. Met een gevoel van blijheid, een gevoel van bevoorrecht zijn om met deze man gesproken te mogen hebben, maar ook een gevoel van tragiek. Tot nu toe was alles wat met Indianen te maken had iets van ver weg, theoretisch en ongrijpbaar. Ineens is het [even] een stukje van ons geworden. En we zien en voelen dat een cultuur verloren is gegaan. 

Praktische informatie over het bezoeken van Indianen reservaten in Brazilië

Het bezoeken van Indianen reservaten in Brazilië door toeristen wordt ontmoedigd [maar is niet onmogelijk, zo hebben wij diverse keren ervaren]. Het merendeel van de huidige bezoekers bestaat uit antropologen en andere wetenschappers. Officieel moet er voor een bezoek toestemming worden verkregen van FUNAI [de organisatie die de belangen van de Indianen behartigt] en de cacique [opperhoofd] van het betreffende dorp. Het beste is om bij de Prefeitura – gemeentehuis – van een stad te informeren naar de exacte gang van zaken omtrent de reservaten die onder hun gemeente vallen. Zij kunnen ook een gids regelen.

Zelfstandig een Indianendorp is verboden, het betreden van een Indianenreservaat betekent het overtreden van een federale wet, gezien het feit dat alles t.a.v. Indianen in Brazilië onder de federale wet valt. Bovendien zal het zonder toestemming betreden is sommige gevallen keihard door de Indianen worden afgestraft, daar ze op hun terrein het recht in eigen hand nemen.