Zoals beloofd een verhaal over de wijn van Madeira, die toch uiteindelijk veel bekender is dan het eiland zelf, al weten de meeste mensen er niet veel meer over te vertellen dan dat het een redelijk zoete wijn is. Nou dat klopt wel... een beetje. Er zijn gradaties, zowel wat druivensoorten betreft als producteurs. Dat is hier niet anders dan in Frankrijk, en overal elders waar (goeie) wijn geproduceerd wordt.
Madeira is net als port een versterkte wijn. Dat betekent dat er alcohol aan toegevoegd wordt.

We hebben nu op drie plekken geproefd en zijn dus aardig op weg kenners te worden:-)

Allereerst zijn we, zoals iedere toerist in Funchal, binnengestapt bij de proeflokalen van Blandy's, The Old Blandy Wine Lodge. De lodge is midden in Funchal gehuisvest in een mooi 16e eeuws gebouw, de Adegas de São Francisco. Vanaf de straat is dat mooie niet erg goed te zien, maar als je de monumentale poort doorgaat kom je in een soort middeleeuws straatje terecht. Trap op en dan naar links heb je het straatje van de proeflokalen, rechtdoor kan je naar het museum. Daar zijn we niet in geweest, maar de proeflokalen wel. Aan de rechterkant is het grote proeflokaal waar je de drie-, vijf- en tienjarige madeira's kunt proeven.

Daar komt menig cruisevaarder terecht. Met hun voucher krijgen ze aan de balie vier glaasjes vijf jaar oude madeira. Kom je daar als gewone toerist, dan moet je betalen, 6 euro voor die vier glaasjes. We hebben dat gedaan, omdat je toch alle madeirasfeertjes een beetje moet proeven.

Waarom vier glaasjes? Er zijn vier druivensoorten waar een kwaliteitsmadeira van wordt gemaakt. Sercial, verdelho, boal en malvasia, ook wel malmsey genoemd door de Engelsen. De smaak gaat respectievelijk via droog en half droog, naar half zoet en zoet. Wij zelf vinden over het algemeen de boal het lekkerst. Maar een mooie malvasia kan heerlijk zijn bij een chocoladedessert, terwijl een goeie verdelho prima smaakt bij bepaalde kazen.
Zoals bij alle eet- en drinkwaar valt ook hier over smaak niet te twisten.

Er zijn nog meer druivensoorten op Madeira, en die worden gebruikt voor mengwijnen, zoals onder andere de Terrantez en Moscatel. Daar ga ik het verder niet over hebben. Ten eerste hebben we die niet geproefd en ten tweede zijn ze voor het verhaal over kwaliteitswijnen niet interessant.

Onze tweede proeverij was bij Artur de Barros de Sousa Lda. (ABSL). Dit is een echt oud wijnhuis (sinds 1890), waar de productie tussen de drie- en vierduizend flessen per jaar ligt, een aantal waar Blandy's en buurman Oliveiras zich een breuk om lachen. Bij ABSL werden we verwelkomd door Edmondo, die samen met zijn broer Artur het wijnhuis drijft. De oprichter, ook een Artur, is hun over (of over-over) grootvader.
De jongste wijnen (onze baby's noemt Edmondo ze) liggen op de tweede en tevens bovenste verdieping van het oude gebouwtje waar de madeira's al sinds de oprichting van het wijnhuis rijpen. Je spreekt hier dus van wijnzolders in plaats van wijnkelders.
Ze laten de wijn minimaal zes jaar op vat liggen. Veel van hun vaten dateren nog uit de tijd van de eerste Artur, en zijn ruim honderd jaar oud. Als je ze goed behandelt, kunnen ze lang meegaan, dat blijkt. De droesem van het druivensap zet zich af tegen de wand en kristalliseert daar. De vaten worden nooit schoongemaakt, nooit gerold, alleen geschoven, en door het contact met de gekristalliseerde droesem worden de wijnen met de jaren steeds fluweliger.

De vaten zijn van Amerikaans eikenhout. Vroeger kwamen veel schepen deels leeg terug naar Madeira en als ballast hadden ze vaak een lading Amerikaans eikenhout. Dat gooiden ze bij terugkomst in zee. Tot iemand zo slim was om dat hout te "sprokkelen" en er wijnvaten van te maken.

Na zes à zeven jaar wordt een deel van ABSL's madeira's gebotteld. De rest wordt overgebracht naar een verdieping lager tot waar ze tot minimaal tien jaar verder rijpen. Weer wordt een deel gebotteld. En de rest mag rustig op leeftijd komen, tot ze na nog een aantal jaren in de fles gaan, danwel gepromoveerd worden naar de begane grond voor de reservas en grand reservas. Toen we de wijnzolders via de gammele houten trapjes allemaal bezichtigd hadden, gingen de flessen open en mochten we proeven. Hier kost het proeven niets, zelfs niet als je na de proeverij geen fles koopt. Dat is je ware, zo werkt het ook in Frankrijk.

Een madeirawijn van kwaliteit rijpt altijd op vat. Hoe langer het rijpingsproces, hoe hoger de kwaliteit. Tijdens het rijpen verdampt ongeveer een derde van de wijn, daardoor wordt de smaak intenser, en het alcoholpercentage hoger.
De wijn rijpt sneller als hij verwarmd wordt. Vroeger, toen de wijnbouw hier nog in de kinderschoenen stond, eind 17e eeuw, hadden ze geen idee hoe ze van de druiven op Madeira een echte goeie wijn moesten maken. Er werd een eenvoudig wijntje geproduceerd, dat in vaten op zeilschepen naar de afnemers vervoerd werd.

Het verhaal gaat dat er op een gegeven moment een zeilschip in de haven van Hongkong lag om een lading madeirawijn te lossen. Uiteindelijk wilde de klant de wijn niet kopen. De kapitein besloot de wijn overboord te zetten om plaats te maken voor andere, lucratieve, lading. Een van de bemanningsleden vond dat behoorlijk onverteerbaar, sloeg een vat aan en nam een glaasje madeira. Hij merkte dat de wijn tijdens de reis enorm aan smaak gewonnen had.
Dat was het begin van de reiswijn. Omdat men dacht dat het aan de beweging van het schip en de blootstelling aan de zonnewarmte lag dat de wijn zo mooi gerijpt was, werd het de gewoonte om madeirawijn eerst een tijd lang te vervoeren over de oceanen. Wijn die minstens een keer de evenaar gepasseerd had, werd een gewild modeartikel. Later kwamen ze erachter dat de beweging geen rol speelde, hooguit een negatieve, maar dat warmte wel belangrijk was voor het rijpingsproces.

Om die reden laten de wijnbedrijven hun madeira's in de warmte rijpen. Soms is dat zonnewarmte, maar vaak wordt de ruimte waarin de vaten liggen lekker warm gestookt, zodat ze al na drie jaar de madeira in de fles kunnen doen. Zo hebben ze snel grote hoeveelheden wijn die voor de gemiddelde drinker (en toerist) betaalbaar is. Dit gaat wel ten koste van een deel van de kwaliteit.

Artur en Edmondo pakken de zaken dus serieuzer aan. Zij laten nog steeds hun wijnen rijpen volgens het oude beproefde, maar langzame proces van natuurlijke verwarming door de zon op het dak. En hun wijnen vinden wij mooier van smaak dan de gemiddelde madeira's die we hier en daar geproefd hebben. Daar hangt uiteraard ook een prijskaartje aan. Maar dan heb je ook wat:-)
Toen we er een paar weken geleden waren, en alle heerlijkheden geproefd hadden, konden we de verleiding niet weerstaan om een 10 jaar oude boal te kopen. Die zat nog net in het budget, en kon ook nog mee in de koffer.
Daarna bood Edmondo ons nog een glas boal van 40 jaar oud aan. Tja, dat was weer even andere koek. Qua prijs ook trouwens, daarom kwamen we toch niet in de verleiding onze tien jaar oude om te ruilen voor deze.

Als de flessen gebottled zijn en voorzien van een etiketje op de hals met een nummer, moet de Madeiraanse keuringsdienst van waren erbij komen. De nummers worden opgegeven aan de dienst, en de controleur neemt vier willekeurige uitgekozen flessen mee voor controle op alcoholpercentage. Daarna mag er verkocht worden, of moet er soms opnieuw getest worden.
In de verkoop wordt 14% btw geheven op de madeira en ander alcoholische dranken. Dat is in de Madeira archipel het hoogste percentage. Op "gewone" etenswaren zit 4% btw en op wat specialer eetbaar spul 8%.
In Portugal zelf zijn die percentages respectievelijk 20, 5.5 en 12. Madeira heeft dus een uitzonderingspositie, en dat is vanwege de toch wat fragielere economie, die voornamelijk afhankelijk is van toerisme.

We hebben nog een tweede keer die mooie smaken van ABSL over onze tong laten glijden, toen we afgelopen vrijdag met twee Amerikaanse vrienden, die een weekendje op bezoek waren, bij hem langs gingen. De Amerikanen waren verrukt over het onthaal van de beide broers, de sfeer van de wijnzolders en de kwaliteit van de madeira's. De broertjes trokken letterlijk alles uit de kast, en de Amerikanen vonden alles geweldig. Zij moesten natuurlijk ook een fles kopen. Daar hadden ze wel onze toestemming voor nodig, want zij reisden met EasyJet en hadden alleen handbagage, en daar mag je niet zo'n grote fles in vervoeren. Daarom zou de fles bij ons in de koffer moeten.
Wij hebben inmiddels drie flessen mee te nemen. Dat niet alleen ook nog eens voor ons allebei een paar nieuwe schoenen, en wat T-shirts (schoenen en kleren zijn goedkoop op Madeira). Dat kan allemaal in de koffer, die is groot genoeg, hij wordt alleen loodzwaar. We vliegen terug met de TAP, en dan mag je ieder 15 kilo in het bagageruim meenemen. En het maakt ze niet uit of je dat over een of twee koffers verdeelt. Gelukkig!

Een derde proeverij deden we bij het wijnbedrijf d'Oliveiras. Ook een familiebedrijf, en buurman van ABSL. Veertig jaar ouder, want hun voorvader begon al in 1850.
Het proeven daar gebeurt in een grote ruimte, waar veel tafeltjes staan en regelmatig groepen toeristen zitten, net als bij Blandy's. Het hele gebeuren is een en al commercie. Toen wij gingen zitten en de lijst bekeken, kwam er een vrouw naar ons toe met een blaadje met 2 glaasjes madeira. De fles werd erbij gezet en ze liep weg om nog twee maal twee glaasjes en flessen te halen. Dit alles zonder een woord. Geen boe of ba. Pas toen alles stond vertelde ze, onverschillig ergens anders naar kijkend, om welke type wijnen het ging en dat ze drie jaar oud waren.
Pffff, wat een verschil met de broertjes een deur verder!
De madeira was goed, en ongetwijfeld is hun tien jaar oude boal ook heel smakelijk, maar de sfeer was drie keer niks.
We hebben er wel vijf kleine flesjes madeira gekocht. Samen met een kleine bolo de mel is dat een leuk cadeau voor de mensen in ons dorp die voor ons getaxi'd hebben van en naar huis, op het huis gepast hebben en zo.
Een bolo de mel zou je de Madeiraanse versie van kruidkoek kunnen noemen. Bolo is rondje en mel is honing. Lekker spul.

Toen we gisteren met de Amerikanen in Câmara de Lobos waren, dachten we nog even te proeven bij Henriques & Henriques, ook al zo'n oud wijnbedrijf, maar dit keer in een modern jasje, zoals je op de foto kunt zien. Helaas viel er niets proeven, want ze waren gesloten. We zagen de vaten voor de ramen liggen in de zon, en dat was jammer genoeg alles.
Maar wij hebben het idee dat als je eenmaal bij Artur en Edmondo bent geweest, je smaakpapillen voorgoed teveel verwend zijn om nog eerlijk ergens anders te kunnen proeven.