griekenland joden eric van den berg thessaloniki turken Salonika Herman Beliën Ottomaanse Rijk Atatürk

 

Thessaloniki lijkt een stad zonder verleden. Sporen zijn uitgewist of in vlammen opgegaan. Eric van den Berg gaat met historicus Herman Beliën op zoek naar badhuis en synagoge.

Pazzport pleazz. Dit museumpje, binnen de muren van het consulaat, mag goed beveiligd heten. Paspoort  ingenomen, naam genoteerd, bagage bekeken, iedereen door een detectorpoortje, en bovenal: de gids wijkt van niemands zijde. Dit heiligdom is immers het Huis van Atatürk - de Vader aller Turken. Een stukje Turkije in Griekenland. Daar gaat alles om- en voorzichtig.

Come pleaze, zegt de gids, die voorgaat het huis is. Geboorte-huis, zeggen ze hier, maar dat kan niemand bewijzen. Kemal woonde in dit huis aan de Apostólou Pávloustraat in Thessaloniki toen hij jong was, en de sultan van het Ottomaanse Rijk nog de baas was. Nu is het een museum, met porseleinen kopjes, handschoenen, pakken, foto's, speldjes, en alles wat verder Atatürk zo levend mogelijk kan houden.

Goed en snel kijken, is het devies. De gids doet de lampen aan, zegt 'Here bedroom... toilet... dizziz office yez... Atatürk yez', wacht een moment, rommelt wat met de airco die het niet doet, schakelt het licht uit en besluit dan dat het wel genoeg is zo. Klaar, dank u. Deur open, tot ziens. Nog even terug voor een foto? Nee, kan niet. Thank you. Dat is wat je noemt een compact museumbezoek: drie verdiepingen in zeven minuten.

De Thessaloniërs weten amper van het bestaan van het huis. Terwijl het toch een van de weinig zichtbare herinneringen is aan de Turken die Thessaloniki, toen nog Salonika, in hun bezit hadden. En niet zomaar een achternamiddag: van 1430 tot 1912.

Historicus Herman Beliën, omhoog wandelend naar het hoogste punt van de stad, zou er bijna van gaan glunderen, van dat bijna onzichtbare verleden. 'Vijf eeuwen zaten ze hier, en je ziet er nauwelijks nog iets van terug. Kun je je voorstellen: vroeger was dit een stad vol van die raketten de lucht in, overal minaretten. De Grieken hebben alles weggehaald of omgebouwd.'

De historicus, bij AT5-kijkers bekend als presentator van de Canon van Amsterdam, is in de stad om de tours voor te bereiden die hij gaat lopen voor Beliën & Van Tol Stadsverkenningen. Volgens het vaste concept: eerst een lezingenreeks in Amsterdam, daarna een trip naar de stad in kwestie. Nu staat hij in 'zo'n typische Griekse grote stad vol betonbouw', indachtig zijn motto 'het hoeft niet mooi te zijn om interessant te zijn'.

Hij wijst over de stad ver beneden. Naar een stad die ogenschijnlijk nauwelijks een verleden heeft. De Byzantijnse kerken vallen op, maar die ogen fonkelnieuw, die zijn herbouwd. De Witte Toren, allang niet meer wit, díe is nog oud - de icoon van de stad, aan de Baai van Thermaikos. Neergezet door de Turken, later gebruikt als hoofdkwartier van de nazi's die nagenoeg alle joden uit de stad naar hun dood zouden sturen. Daar waar vroeger de stadsmuur het water raakte, loopt nu de Nikis-boulevard, waar jong Thessaloniki nu in de hitte aan de koude cappuccino zit te nippen in trendy tenten als The Pollock Bar en Dante.

Thessaloniki: het is een bruisende studentenstad die het terrasleven lijkt te hebben uitgevonden - elke open plek benut, van de Kitchen Bar op de pier, tot aan de twee meter brede steeg Paikou. Maar de schoonheid van de stad krijg je niet cadeau. De oude stad is in 1917 grotendeels afgebrand, en in 1978 was er nog een verwoestende aardbeving. De nieuwe binnenstad, een druk, rechthoekig stratengrid, staat nu vol non-descripte appartementsgebouwen. Enkel in de bovenstad staan nog wat oude houten huizen.

Voor Beliën, spoorzoeker pur sang, dus een prachtige locatie. Het gaat hem om 'het leren kijken' - dat is wat hij zijn gehoor altijd voorhoudt, als docent Amerikanistiek en als docent nieuwste geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam, maar zeker ook als gids. 'Je kunt altijd de lagen van de stad zien', zegt hij. 'Of het nu een stad is in de midwest van Amerika, in Rome of hier.'

In Thessaloniki is het wat lastiger zoeken. Sporen zijn in vlammen opgegaan of moedwillig uitgewist. Thessaloniki is nu een stad zonder Turken én een stad met nog maar heel weinig joden.

De Turken zijn weg: die moesten eruit in 1923, toen de grote 'bevolkingsruil', zeg maar etnische zuivering,  plaatsvond: 30 duizend Turken vertrokken, zo'n 100 duizend Grieken kwamen.
 De joden zijn dood: zo'n 50 duizend, toen eenderde van de bevolking, zijn vergast tijdens de Tweede Wereldoorlog. Nu zijn er nog slechts duizend joodse Thessaloniërs, op een totaal van een miljoen.

Geen minaretten meer, uittorenend boven de stad. En bijna alle synagogen zijn verdwenen in de vlammen van 1917. De grote synagoge aan de Syngroustraat, met betonnen beveiligingsbakken en een bewakershokje voor de deur, is enkel open op joodse feestdagen. Waar vroeger de joodse begraafplaats was, vernietigd door de Duitsers, staat nu een gebouw van de Aristoteles-universiteit.

'Wel een prachtig uitzicht', verzucht Beliën, en hij stapt het Heptapyrgio binnen, het oude garnizoen boven op de heuvel. Daar toont hij de spolia in de muren, resten van eerdere bouwsels die hergebruikt zijn: een wiel, een part van een zuil, een nis of zelfs een beeld van een hond die de Turken mee metselden toen ze halverwege de 15de eeuw de Byzantijnse muur opnieuw optrokken. 'Fantástisch toch? Dat soort verhalen, daar houd ik van.'

Weinigen die het zien. Het handjevol toeristen moet het doen met een summier foldertje van het ministerie van Cultuur en de Unesco, en verder kunnen ze het zelf uitzoeken. Nergens uitleg in dit bizarre oord: binnen de muren heeft de sultan, die zijn Rijk niet langer als 'de zieke man van Europa' betiteld wilde zien, een gevangenis naar westers model gebouwd. Je ziet de cellen, het gevangeniskapelletje, en de luchtplaats (die de lokale Monumentenzorg nu als magazijn gebruikt).

'De Grieken zien dit als een fout verleden', zegt Beliën. 'De Turken zijn voor hen een fremdkörper. In gidsen ontbreken soms hele eeuwen. Of ze verzwijgen de Turkse architectuur. Het gebouw van het Derde Griekse leger, midden in de stad, is door de Turken gebouwd! Daar hoor je niemand over. En als ze wel zoiets noemen, zeggen ze erbij: je kunt wel zien dat de metselaars Grieks waren.'

Beliën - voor het eerst in Thessaloniki in 1964, toen hij als 18-jarige in vijf dagen met een vriendje naar Griekenland was gelift - loopt als het moet het  Rotónda-mausoleum uit 306 na Christus zomaar voorbij ('daar hebben we het nu even niet over'), maar staat wel plots stil bij een gebouw dat een bibliotheek blijkt te zijn. 'Een van mijn favorieten', zegt hij dan. 'Gebouwd voor de Turkse gouverneur, later werd het een school. Echt zo'n bewijs dat de Turken hier woonden en ook van plan waren te blijven.'

Of je staat ineens voor bioscoop Aigli, waar vanavond om half 9 The Hangover draait. Was een eeuwenoud badhuis, de Yeni Hamam. 'Zo gingen de Grieken om met de Turkse gebouwen. Of het nu een moskee was of een badhuis: ze braken de muren weg en hadden meteen een mooie grote ruimte.'

Er lijkt wat meer respect te komen voor de restanten uit het Turkse Rijk, zegt Beliën. De paar badhuizen die bewaard zijn gebleven, staan op de monumentenlijst; de  Bey Hamam en de Yahudi Hamam worden gebruikt als tentoonstellingsruimte (al is die laatste omzoomd door schuttingen en bloemenkraampjes). In de oude kledingmarkt Bezesténi zitten nu winkeltjes met bont, lingerie en sierraden.

De herinneringen aan de Joodse bevolking zijn nóg kariger. 'Niemand heeft zich na de oorlog bekommerd om de joodse gemeenschap', zegt Beliën. 'En wrang genoeg hebben te weinig joden de Holocaust overleefd om zelf dingen gedaan te kunnen krijgen.'

Pas in 2001 kwam er een museum, het Museum van de Joodse Aanwezigheid. Een naam die al schreeuwt om erkenning. 'Het begint te komen', zegt de conservatrice van het museum. 'We krijgen meer aandacht, maar het gaat niet makkelijk. Onze gemeenschap is klein, we zijn maar met duizend, het is niet eens een heel hechte groep.' En de betonbakken en beveiliging voor de deur? 'Je weet het maar nooit. Voor de zekerheid.'

Ze geeft een kaart mee met plaatsen die van belang zijn voor de joodse geschiedenis in de stad. Beginnend bij het oude treinstation, vanwaar in 1943 negentien volle treinen richting Auschwitz-Birkenau vertrokken. En de Modiano-markt, eens een bruisende markt in handen van de joodse familie Modiano, nu een markthal die zijn beste tijd lijkt te hebben gehad. Aan de overkant zit op Vas. Irakliou 26 de synagoge die nog dagelijks wordt gebruikt, verscholen in een kantoorgebouw, achter de opticien.

De van oorsprong joodse wijk Ladhadhíka staat nog, bleef in 1917 net buiten de grip van de vlammen. Daar drink je nu koffie bij Coffee World en bier bij brouwerij Zythos en eet je authenthiek Grieks bij Negroponte. Beliën is aan het eind van de wandeling op een van de terrassen neergestreken. En kijkt nog eens om zich heen. 'Als je meer weet van een stad, gaat het niet enkel meer om het esthetische,  het mooie of lelijke. Hier was al die joodse bedrijvigheid. Als je het niet weet, is het gewoon een wijkje met leuke terrasje en vrolijk gekleurde huizen.'
 Als je het niet weet.

Er ís sinds 1997 een Holocaust-monument. Het staat op de plek waar de joden bijeen werden gebracht, het Eleftherias-plein (het Vrijheidsplein). Zelfs dát moet je weten. Het plein is een lelijke parkeerplaats, een van de weinige in de stad. Het beeld, een donkere wirwar van slachtoffers, staat op een verloren hoek, waar het leven altijd gewoon door gaat. Blikjes Amstel, flesjes water en peuken op en naast het monument bewijzen in de vroege ochtend dat het vannacht gezellig was bij bar Coralàki aan de overkant. Bus 15 en 24 razen langs. Een nieuwe, hete dag in deze o zo Griekse stad.

Beliën & Van Tol Stadsverkenningen organiseert de 9-daagse reis 'Thessaloniki & Macedonië', gecombineerd met een lezingenreeks in het Allard Pierson Museum. Historicus Herman Beliën en archeoloog Eric Moormann begeleiden de groep. Het vertrek van de eerste trip is op 17 oktober, inschrijven is nog mogelijk (ook voor de vier resterende inleidende lezingen). De volgende reis staat gepland voor mei/juni van 2010. Info: www.stadsverkenningen.nl of 020-5285851.

TIPS:

Turks Thessaloniki
- Heptapyrgion: het fort bovenop de heuvel. Later door de Ottomanen omgebouwd tot gevangenis. Binnen de muren staan gebouwen van rond 1900. Fenomenaal uitzicht over de stad. Neem taxi heen tot aan oude stadsmuur, en vandaar lopend verder omhoog. Terug een prachtige wandeling de stad weer in.

- De Witte Toren (Lefkós Pyrgos), de icoon van de stad, aan het water. Ooit deel van de oude stadsmuur. De toren is door de Turken gebouwd. Ook dit was een gevangenis. In de Tweede Wereldoorlog was het een hoofdkwartier van de Duitsers. Entree 3 euro. Binnen ook beelden van de grote brand in 1917. Alle exposities in het Grieks.

- Het huis van Atatürk. De eerste president van de Turkse Republiek heeft hier gewoond. Het museum staat op het terrein van het Turkse consulaat: paspoort meenemen. Hoek Ayíou Dhimitríou en Apostólou Pávlou.

- Badhuizen: vallen nauwelijks op, maar ze zijn er. De bekendste staat naast de Byzantijnse agora: Bey Hamam (1444). Nu gebruikt als tentoonstellingsruimte. De Yahudi Hamam (eind 15de eeuw), aan de Vasileos Irakliou-straat, wordt aan het zicht onttrokken door bloemenstalletjes. De Yeni Hamam (laat 16de-eeuws), hoek Kassandrou/Ayiou Nikolaou, is nu een bioscoop.

- Vraag bij de EOT (VVV, Tsmiskí 136) of de badhuizen Bey Hamam en Yahudi Hamam om de brochure Monuments of Ottoman Period of Thessaloniki. Prima overzicht.


Joods Thessaloniki
- Het Museum van de Joodse Aanwezigheid (Museo Djudio de Salonik, Ayíou Miná 13): het beginpunt voor een route tocht langs joodse plaatsen in de stad. Entree 3 euro. Vraag om de kaart Sites of Jewish Interest (3 euro), prima plattegrond van de stad.

- Holocaust Monument: op een hoek van de parkeerplaats op het Eleftherías- plein. Vanaf dit plein begon de deportatie van 50 duizend joden naar de concentratiekampen.

- Modiano-markt: voorheen een joodse markt, genoemd naar de familie die lange tijd eigenaar was. Nu veel minder levendig dan de Kapani-markt (vlakbij). Het drukst bij lunchtijd, bij de vele eettentjes. Adres: tussen Vas. Irakliou- en Ermou-straat.

- Monastiriótou-synagoge (Syngrou 35). In principe enkel open op joodse feestdagen, informeer bij het Joods Museum naar eventuele extra openstellingen.

- Ladhádhika: de oude joodse wijk, aan de rand van de binnenstad. Bleef gespaard bij de brand van 1917. Nu wijk met veel restaurants en uitgaansgelegenheden.

Boek
Hét boek over de geschiedenis van Thessaloniki is Salonica, City of Ghosts (Christians, Muslims and Jews 1430-1950) van Mark Mazower. De Nederlandse vertaling (Thessaloniki, Stad van Geesten) wordt niet meer gedrukt. Online boekhandel Tialda heeft nog een partij opgekocht, zie www.ramsjkrant.nl of bel 0513-462447.

DOEN & LATEN

Een behoorlijke gids van Thessaloniki (in het Nederlands of Engels) is niet te vinden. De Rough Guide Greece heeft een redelijke sectie over de stad, maar dat is wel een erg dik boek om mee te nemen voor 18 bruikbare pagina's.

Hoewel Thessaloniki geen uitgesproken toeristenstad is, is het er zeker niet goedkoop. Een biertje aan de boulevard kost 6 euro, wat verder van het water kan het voor 3,50 euro. De prijs van een (koude) cappuccino zit grofweg op 3,50 euro. Bij een lunch of diner kom je in een 'lokaal' restaurant uit op zo'n 10 euro per persoon, elders al gauw op 20 à 25.

Koffie
Doe als iedereen in de stad: drink in de zomer een 'frappe', een koude koffie met ijs. (In de winter een een sterke Griekse koffie of een Nescafé.) Het kan overal. Net even anders is Wlali, in de Wlali-straat, midden op de Kapani-markt - prima glas koffie, en goedkoper dan elders (2,50 euro). Voor koffie met uitzicht: aan de haven in het café van het Fotografie Museum, of op het populaire terras bij de overbuurman de Kitchen Bar (met zicht op de hele baai).

Terrassen
Andere volkssport: op een terras zitten. Op een van de honderden terrassen. Wat overdag een heel gewoon straatje met wat winkels lijkt, kan 's avonds een straat vol tafels en stoelen zijn. Bars en restaurants overal. Vanaf het grote Aristoteles-plein (zelf niet bijster interessant) is alles te belopen.
Een richtlijn:
Hoek Syngrou/Paikou. Uitgaanswijkje zonder naam. Volle straten, leuke bars als Ipovrihio (Onderzeeër) en een die zich laat vertalen als Mix Tape. Ongedwongen. Veel dertigers.
Vlakbij het Athanos-plein: de straat Papamarkou. Eten bij Chrisopharo (enigszins modern Grieks), daarna 50 meter verderop naar de openluchthoekbar van Hellas. Geweldig personeel en (rockabilly-)stamgasten.
Straten nabij byzantijnse Ayia Sofia-kerk. Mik op hoek Iktinou en Zefxidos. Favoriet: café Urban. Aan overkant Pasta Flora Darling proberen (cocktails en snacks).
Gebied bij opgravingen Galerius-paleis/Navarinou-plein. Lunch bij bio-café Baraka (vlak boven opgraving), drankjes bij Mr. Jones en Bolivar. Om de hoek meer bars in Issavronstraat. Probeer in die straat restaurant Loxias, in boekensfeer. Aan plein veel cafés die voetbalwedstrijden op tv's tonen.
De wijk Ladhádhika, de voormalige joodse wijk. Paar pleintjes en straatjes, hebben glans kennelijk iets verloren. Geen verkeer, dat is wel pretig. Zeker gaan eten bij Negroponte (groene gevel).
De Nikis-boulevard: jong, duur. Een eindeloze reeks aan clubs/bars, meestal enorm groot. Hier moet je gezien worden met je koffie of cocktail. Leukste (iets kleiner): Miles en Basement, naast elkaar.
Aan het eind van de boulevard, het plein tegenover de Witte Toren. Nóg meer hippe bars en restaurants, hier wat gemêleerder publiek (ook families).
Goedkoop eten en drinken in de Modiano-markt, bijvoorbeeld bij Myrovolos Smyrni. Verder in de winter, een must volgens de Thessaloniërs: na het uitgaan patsatzídhika-soep eten bij Tsarouhas, vlakbij het Dikastirion-plein (de Romeinse Agora).

Shoppen
Verwacht niet al te veel, maar er zijn winkels genoeg, vooral in de straten die evenwijdig lopen aan de Nikis-boulevard. Hoe dichter bij het water, hoe duurder/chiquer. Egnatiastraat: budget. Tsimiski: van alles wat, ketens. Mitropoleos: upmarket. Prox. Koromila: designermerken.

Kaart
Een gratis plattegrond van het toeristenbureau vind je al snel. Een iets betere kaart is die van het Joods Museum, voor 3 euro. Met Sites of Jewish Interest, maar ook stadsmuren, kerken en andere monumenten staan er goed op.

Reizen
De goedkoopste manier om in Thessaloniki te komen is met Malev, met overstap in Budapest. Kan vanaf 145 euro, maar dan kom je daar om half 2 's nachts aan. Bij  Olympic Airlines (overstappen in Athene, betere tijden) is een ticket te krijgen vanaf pakweg 345 euro.