'De stad heeft vele gezichten', luidt de slogan waarmee Rotterdam Culturele Hoofdstad 2001 publiek naar de havenstad wil trekken. Het credo past ook perfect bij de door het Belasting & Douane Museum bedachte fietstocht door Rotterdam: de Kommiezenroute.

Eerlijkheid gebiedt te zeggen dat het formele gezicht van deze 'halve marathon op de fiets' niet erg interessant is. Hij is bedoeld als een tocht langs het oude en nieuwe werkterrein van de Rotterdamse douane (kommiezen), met als rode draad de Maas die de stad in tweeën snijdt. Maar de meeste douane- en belastinggebouwen zijn weggebombardeerd of niet langer in gebruik. Het is, kortom, een tocht door het verleden, waarbij een flink beroep wordt gedaan op het voorstellingsvermogen van de deelnemer.

Een van de nog resterende ijkpunten is het kolossale oude belastingkantoor aan de Puntegaalstraat ('Plukemkaalstraat' volgens oude Rotterdammers), dat in de oorlog fungeerde als Duitse kazerne, compleet met afweergeschut op het dak. Het doet nu dienst als studentenhuisvesting. Het nieuwe belastingkantoor op de Kop van Zuid werd in 1997 door kroonprins Willem-Alexander geopend, en doet qua strengheid weinig onder voor het oude.

Een ander curiosum dat overeind bleef, is het kantoor van de kommiezen van sectie 7, net voorbij de Maastunnel. Dat is nu een café, de Ballentent.

De deelnemer is dus gewaarschuwd. Het is vooral leuk om deze 22 kilometer te rijden als je een idee wilt krijgen hoe verschrikkelijk snel de stad is veranderd: van in 1940 platgegooide doorvoerhaven via door wederopbouw geobsedeerde 'werkstad' tot metropool van ruimte, uitzicht en vertier. Maar ook de stad die 'de verkeerde lijstjes aanvoert': criminaliteit en werkloosheid.

De Kommiezenroute laat al die gezichten zien. Zij voert langs oude en nieuwe uitgaansgebieden, langs voormalige hoerenbuurten en zeemansbars, langs stadsvernieuwingswijken, achterstandswijken en architectonische hoogstandjes.

Ook de voetbal- en kunstliefhebbers komen aan hun trekken. We passeren de Kunsthal, maar ook de geboortegrond van Sparta (het Burgemeester Hofmanplein op het Noordereiland) en Feyenoord (in de wijk Feijenoord). En aan het eind van de route geeft Delfshaven met het geboortehuis van Piet Heyn en het uit 1653 daterende Zakkendragershuisje zelfs nog een aardig beeld van hoe Rotterdam eruit gezien moet hebben vóór de bombardementen.

De fietser die het allemaal probeert te bevatten, wordt duizelig en gaat scheelzien van alle mogelijke invalshoeken. Daarom zou het beginpunt, Tuin Schoonoord, eigenlijk het eindpunt moeten zijn. Het is een ideale plek voor bezinning en om uit te rusten van een tocht die, als je er de tijd voor neemt, op z'n minst een halve dag vergt.

Het verscholen parkje Schoonoord is een van die Rotterdamse geheimen, net buiten het centrum, vlakbij het Park met de Euromast. De prima onderhouden tuin met fonteintjes en vogelkooien dateert van rond 1900 en behoorde tot het buitenverblijf van de familie Mees, samen met Pincoffs de beroemdste naam uit de negentiende-eeuwse Rotterdamse zakenwereld.

De nalatenschap van de joodse koopman Lodewijk Pincoffs (1827-1911) komen we wat later op de route tegen, op de Kop van Zuid. Hij nam in 1872 met de oprichting van de Rotterdamsche Handelsvereniging (RHV) het initiatief tot de ontwikkeling van Zuid, dat tot dan toe niet meer was dan het onbebouwde eiland Feijenoord.

Hoewel Pincoffs zeven jaar later met stille trom naar Amerika vertrok omdat hij diep in de kas van de RHV had gegraaid om zijn eigen Afrikaanse Handelsvereniging voor de ondergang te behoeden (zijn fraude was de aanzet tot anti-joodse gevoelens in de stad), krijgt hij nu toch de eer die hem toekomt met een naar hem vernoemde straat en plein.

De sfeer van Pincoffs' tijd vind je nog terug rond het entrepotgebouw op de Kop van Zuid, eind negentiende eeuw gebouwd door de RHV, en destijds een van de modernste pakhuizen ter wereld. In het Vrij Entrepot konden transitgoederen belastingvrij worden opgeslagen. Nu moet een Exotic Festival Market, met een keur aan buitenlandse horecagelegenheden, het internationale karakter van weleer doen herleven.

Wie daar aanschuift, heeft de helft van de tocht er al op zitten. Dat is meteen het meest pittoreske deel. Vooral de weg langs de Maas, over de Boompjes, is bijzonder. Deze boulevard werd aangelegd in 1615, en dankt zijn naam aan de dubbele rij lindebomen. Later kreeg hij de bijnaam 'belastingkade', omdat vrijwel alle onderdelen van de belastingdienst er op een rij stonden. In 1920 werkten hier 590 kommiezen. In de oorlog werd alles weggevaagd.

Nu is de Boompjes aan de waterkant een wandel-, skate- en joggingpromenade, terwijl links een rij wolkenkrabbers is verrezen, met als hoogtepunt de Willemswerf, hoofdkantoor van Nedlloyd. Tussen die torens staat een wat ouder bankgebouw, waar tijdens het EK 2000 hooligans zullen worden vastgehouden. Iets verderop is het Maastheater, een trendy discotheek gebouwd in het oude hoofd van de Willemsbrug, waardoor de dansvloer gedeeltelijk onder water ligt. 's Zondagsavonds tref je hier volgens insiders de Rotterdamse penose.

Aan de overkant ogen de bouwblokken van het Noordereiland als een schild. Daar, bij de Van der Takstraat, probeerden Nederlandse mariniers in mei 1940 de Duitsers tot staan te brengen en volgde de capitulatie. Nu is de wijk vooral populair onder jonge ondernemers en kunstenaars. Hier begint Zuid.

Zuid was altijd een andere wereld. Noord keek neer op die 'boerenzij', waar Zeeuwen, Brabanders, Friezen en Groningers waren komen wonen. Inmiddels zijn sommige wijken voor 70 procent allochtoon. Op de rand van de Afrikaanderwijk en Hillesluis vonden in 1972 'Turkenrellen' plaats, de eerste Nederlandse rassenrellen. De fietstocht raakt aan deze wijken, die beginnen waar de prestigieuze Kop van Zuid ophoudt. Zelfs de door de politie-inval beruchte Millinxbuurt komt binnen fietsbereik.

De Kop van Zuid is een van de meest fascinerende delen van Rotterdam. Alles komt hier samen. Naast de gigantische nieuwbouw van KPN, de rechtbank, het belastingkantoor en het Luxor-theater verdwijnt het kleine monument in het niets, dat eraan herinnert dat hier Loods 24 stond waar tijdens de Tweede Wereldoorlog de joden werden verzameld om naar concentratiekampen te worden vervoerd.

Iets verderop staat het wereldberoemde Hotel New York, het voormalige kantoor van de Holland Amerikalijn (HAL), waar de torensuite volgens de geruchten menig doodgebloed huwelijk heeft gered. Minder bekend, maar eveneens prominent, is het Poortgebouw, in het verleden de toegang tot het entrepotterrein en eind jaren zeventig voorbestemd als Eroscentrum. De bewonersorganisatie wist die plannen te dwarsbomen. Daarna werd het gebouw gekraakt en kreeg het de bijnaam 'Koppijn van Zuid'.

Na de Kop van Zuid krijgt de fietser het andere Rotterdam te zien. Op Katendrecht zijn de trieste resten van wat na de oorlog de belangrijkste rosse buurt van Rotterdam was. Daarna verdort de tocht in rap tempo. De bebouwing links van de Brielselaan geeft enig idee van de uit de grond gestampte jaren dertig-woningen voor de 'boeren' uit het noorden en zuiden des lands.

Via de fietstunnel, 'de langste badkamer van Rotterdam', betreden we de andere oever weer. Wie nog puf heeft, kan langs de weinig enerverende Schiehaven naar Delfshaven rijden, langs de 2e IJzerstraat, waar begin jaren tachtig het communistische punkcollectief de Rondos de revolutie predikte.

Na een paar straten Marokkaans Nederland rond het Hudsonplein volgt dan als beloning het oudste stukje stad: Delfshaven vol cafés, gallerieën en restaurantjes. Rotterdam, knus zoals we het niet kennen.