Overal in Fez zie je buitenlanders. Toch behouden de medina en de Joodse wijk hun overweldigende karakter, zietGreta Riemersma.

We lopen door Riad Moqri in de medina van Fez ,de gids Abdelilah Bellouq en ik. De beroemde riad, een traditioneelMarokkaans verblijf met een binnenplaats, is bedekt met mozaïeken enstucversieringen uit begin 20ste eeuw. De smeedijzeren ramen biedenuitzicht op het oude Fez , met zijn zandkleurige bouwsels - de riad is overweldigend. Maar waarover praat Abdelilah Bellouq? Over de huizenprijzen in Fez .‘De riad hiernaast is net verkocht', wijst hij naar een hoge muur vande buurman. ‘Het heeft alles bij elkaar wel vier miljoen euro gekost.Dat is een schatting hè. Een groot deel van dat geld is besteed aan derestauratie.' En aan wie is de riad verkocht? ‘Aan een Europeaannatuurlijk. Vier miljoen euro, dat zijn geen Marokkaanse prijzen.' Bellouq is in Marokko niet de enige die zich opwindt over dehuizenprijzen en de Europeanen die ze opdrijven. In de trein vanCasablanca naar

Fez zegt een vrouw dat het in de zuidelijker gelegen stad Marrakesh ergeris: ‘Op sommige plekken heb je daar het idee dat je in Frankrijk ofSpanje bent. Overal waar je kijkt, zie je Europeanen. Zij betalen voorde huizen enorme bedragen.' En met Fez gaat het nu dezelfde richting op, zegt ze. Maar er spelen ook andere dingen in Fez en daarover hoor je niemand. Inhet park Jnane Sbil, aan de rand van de medina, zijn tuinmannen laatstop botten gestuit. De Marokkaanse krant Le Soir spreekt al van een‘affaire'. De vondst zou kunnen duiden op een klein massagraf uit detijd dat de vorige koning Hassan II hard optrad tegen elke vorm vanoppositie. In 1990 deed hij dat tijdens opstanden in Fez , waarbij ruim honderd doden vielen. De meeste lichamen zijn al eerder gevonden en misschien is dit het restant.

Jnane Sbil is nu tijdelijk gesloten. Ahmed Rezzouk, eenstudent geschiedenis en geografie, heeft gezien dat de politie eentijdje geleden het park in- en uitliep. Maar van botten weet hij niets.‘Wat wil jij toch met die botten?', vraagt hij. Hij is meergeïnteresseerd in iets anders: de buitenlanders en hun huizen. ‘Wedelen de medina met ze', zegt hij. ‘De verdeling is denk ik fiftyfifty.' Velen van hen hebben oude riads omgebouwd tot restaurants enguesthouses. De vraag is of dat erg is. Voor Marokkanen die in Fez geen huis meer kunnen betalen, natuurlijk wel. Maar veranderen al diebuitenlandse huizenbezitters iets aan de sfeer? Alle toeristengidsenroemen Fez als het spirituele en intellectuele centrum van Marokko dat de stadeeuwenlang is geweest. De Marokkaanse schrijver Tahar Ben Jellounnoemde Fez ‘de stad der steden, het geheugen van de natie, de smeltkroes van een cultuur'. En dat blijkt Fez voor veel van zijn miljoen inwoners nog steeds te zijn.

Gids Abdelilah Bellouq prijst Fez aan alsof hij haar regelrecht het Guinness Book of Records in wilpraten. Avenue Hassan II is eerst vijf en dan zes kilometer lang, enhet is de mooiste avenue van Noord-Afrika, pardon, van héél Afrika. We dringen diep door in de oude medina, Fez el-Bali, waar het schemerig en koel is omdat de zon de smalle straatjesnauwelijks kan bereiken. Er hangt een geur van kikkererwten, olijven ofwierook, afhankelijk van het product dat wordt verkocht. Daardoorheendringt een ander aroma zich op: ezelpoep. Ezels zijn naast handkarrende enige vervoermiddelen in de medina. Fez blijft middeleeuws, ondanks de meute buitenlanders.

Fez werd begin 9de eeuw gesticht door Moulay Idriss II, een rechtstreekseafstammeling van profeet Mohammed. Zijn tombe staat in een mausoleummidden in de oude stad, waar gelovigen zitten te bidden. Even verderopis de Qaraouiyine-medersa (koranschool), die in 859 werd opgericht doorde Tunesische Fatima Al-Fihria en uitgroeide tot de beroemdsteuniversiteit van het land. Fez breidde zich uit met moslims die vanaf de 9de eeuw uit Spanje waren gevlucht voor de christenen. Eenmuur van 16 kilometer omvat 9400 straatjes, en waar je ook kijkt:pleintjes, fonteinen, deurposten, uitgevoerd in gedetailleerdemozaïeken en minuscuul bewerkt hout en pleisterwerk. Er zijn ook drieleerververijen die nu hoofdzakelijk toeristische doelen dienen. Bij eendaarvan staat een werknemer verwoed aan de bruine vacht van een doodschaap te trekken. De zogeheten nieuwe stad, Fez el-Jedid, mag nieuw heten, maar stamt uit de 14de eeuw en kent ook veelsluip-door-kruip-door-straten. Het is van een bijna mystiekeschoonheid, dat middeleeuwse Fez.

Maar Fez is niet overal zo mooi. Van het Palais Royal dat tegen de nieuwe stadaanligt, zie je alleen de voordeur. De rest is achter muren verscholen.Koning Mohammed VI verblijft er geregeld met vrouw en kinderen. StudentAhmed Rezzouk zag de koning laatst nog achter het stuur zitten van eenvette Mercedes. En dan is er nog het moderne Fez ,waarvan de Fransen de grondleggers zijn. Het oogt landelijk met veelgroen, maar het staat vol flatgebouwen die niet onderdoen voor deergste exemplaren uit het voormalige Oostblok. DeJoodse wijk Mellah is dan weer een stuk aantrekkelijker met zijn artdeco-balkonnetjes. Die zijn in het straatbeeld terechtgekomen na eenbrand in de 20ste eeuw. Maar de ondertoon in Mellah is middeleeuws, metveel nauwe straten, sterker: hier zouden wel eens de smalste stratenter wereld kunnen zijn. ‘Mijn moeder kan hier niet doorheen', zegtRezzouk, en wie zijn moeder kent, moet hem gelijk geven. Rezzouk woontvlakbij Mellah en kent de wijk op zijn duimpje. Veel bouwvallen staanin de steigers, hier wonen nu vooral de armeren.

De Joden van Fez trokken in de 15e vanuit de oude medina naar dit deel van de stad. Hetgebied stond bekend als zouthoudend, melha betekent zout in hetArabisch. Lang was dit stadsdeel de enige Joodse wijk in Marokko Toener elders andere ontstonden, werden ook die mellah genoemd. In Fez woonden de Joden dichtbij het Palais Royal, dat hen zou moetenbeschermen als het nodig was. Dit was niet altijd even succesvol. Maartijdens de Tweede Wereldoorlog probeerde sultan Mohammed V, de laterekoning, zich tegen anti-Joodse maatregelen te verzetten die het Franseregime Marokko oplegde. Hij zei: ‘Alle onderdanen beschouw ik als mijnkinderen. Ook de Joden.'

Fez telde ooit 24 duizend Joden, volgens Edmond Mimoun Gabay, de beheerdervan de Joodse begraafplaats Bet Hahaim in het zuiden van Mellah. Vandie Joodse aanwezigheid getuigt ook de synagoge Aben Danan uit de 17deeeuw, waar alle facetten van het joodse religieuze leven nog intactzijn, inclusief een ritueel bad. Na 1948, toen de staat Israël werdgesticht, vertrok het overgrote deel van de Marokkaanse Joden. In Fez zijn er volgens Gabay nu nog zo'n tachtig à negentig over. Gabay,geboren in 1933, heeft nooit weg gewild. ‘Ik hou van Marokko', zegthij. ‘We hebben altijd samengeleefd met de moslims.' Maar hoe moet dat nu verder met de Joodse gemeenschap in Fez ?Gabay lacht hartelijk: ‘De jongste is 35 jaar en er zijn geen jongevrouwen meer om mee te trouwen.' Hij zit er niet mee, hij heeft er allevertrouwen in dat het goedkomt. Misschien keren er Joden terug naarMarokko. Wie weet zitten ze wel tussen al die Europeanen die zich nuvestigen in Fez . ‘Joden, christenen en moslims, we zijn allemaal kinderen van één God.' ‘Joden, christenen en moslims, allemaal kinderen van één God.'

5X Overleeftips

1. Sla plakkers van je af De medina van Fez , ook wel Fez el-Bali, is een wirwar van 9400 straatjes. Gidsen, of iedereen diedaarvoor wil doorgaan, slaan daar munt uit. Meteen al bij het stationkomen ze op toeristen af om te vertellen dat de medina een labyrint iswaarin je nooit de weg kunt vinden. Een kaart van de medina bestaatvolgens hen niet. Er is maar één mogelijkheid om dat gruwelijke oord tebetreden en dat is met hen! Tegen betaling natuurlijk. De enigeoplossing: sla dit soort plakkers onmiddellijk van je af.

2. Spreek Marokkaans Hoedoe je dat? Zeg: sir fhalk (wegwezen) en als dat niet helpt koued (rotop). Opdringerige types krijgen dan het idee dat je Marokko kent en datboezemt ontzag in. Mocht het allemaal niet helpen, probeer dan eenlaatste truc, die helaas alleen voor dames geldt: zeg dat je getrouwdbent met een Marokkaan. Marokkaanse mannen hebben heilig ontzag voor devrouw van een andere Marokkaanse man.

3. Koop een kaart Alsje helemaal geen zin hebt in een gids en alleen de medina in wilt, kunje bij de kiosk tegenover het station een uitstekende handleidingkopen, met een kaart van de oude medina. Het Franstalige boekje heetFès guide en er staan zes wandelingen in die een goed beeld geven van Fez . Kosten: 100 dirham of 10 euro.

4. Neem een gids Alsje wel een gids wilt, pak een taxi en laat je afzetten bij BabBoujloud. Hier houden zich de erkende gidsen op. Zij hebben een pasjemet het symbool van de Marokkaanse staat. Maak goed duidelijk wat jewilt, want de gidsen zijn vooral geneigd je langs allerlei koopwaar teslepen. Zij krijgen commissie voor elk ding dat jij koopt. Je kunt ookzeggen dat je alleen een culturele rondleiding wilt. Voor zo'n 2,5 uurbetaal je 200 dirham, iets minder dan 20 euro.

5. Vraag de weg Sommige inwoners van Fez zijn geneigd enge verhalen over de medina op te hangen, toeristenzouden soms agressief worden benaderd. Mocht dat gebeuren, gooi meteenbovenstaande Marokkaanse woorden in de strijd en vrouwen, blijf zeggendat je een Marokkaanse echtgenoot hebt (razjli magribi), dat helptenorm. Mocht je verdwaald zijn, dan kun je altijd nog de weg vragen. Demeeste mensen, ook in de oude medina van Fez , zijn gewoon aardig.

Doen & Laten

Vervoer Praktisch alle georganiseerde reizen naar Marokko doen Fez aan. Fez is gemakkelijk met de trein te bereiken. Let op bij het station, wantals de trein er stopt denk je eerder dat je in een slaperig dorp bentbeland dan in een beroemde stad. In Fez zelf zijn de rode taxi's het gemakkelijkst om je mee te verplaatsen.Voor 10 dirham, minder dan een euro, ben je al een eind op weg.

Eten Het eenvoudigst eet je in de medina aan een tafeltje op straat,tuinbonensoep, harira (linzensoep), broodje merguez (worst), noem maarop. Kosten: praktisch nihil. Wil je iets meer luxe dan kun je een vande vele riads aandoen die zijn omgetoverd tot restaurant. Bij Al Fassiaaan de Rue Salag heb je een menu voor tussen 250 en 600 dirham (ietsminder dan 25 en 60 euro). 's Avonds treden er buikdanseressen op. LaNoria, vlakbij het parkje Jnane Sbil, is geen riad, je eet er buiten.Menu's tussen 80 en 200 dirham (iets minder dan 8 en 20 euro).

Drinken Zoals in heel Marokko kun je ook in Fez alleen alcohol krijgen in hotels en speciale bars, meestal te herkennenaan reclame voor drank aan de buitenkant. Op een willekeurig terrashoef je niet om alcohol te vragen.

Slapen Overnachten kan in een stad als Fez op vele plekken en manieren. Je kunt terecht in het Ibishotel en in hetvijfsterrenhotel Les Merinides. Wil je een riad proberen, dan moet jenaar de medina. De prijzen variëren van 40 tot 300 euro per nacht. RiadLalla Zoubida aan de Rue Salag ziet er een beetje kitscherig uit, dekamers kosten er tussen 800 en 1500 dirham per nacht. In Riad Laaroussaheb je het idee dat je in Europa bent, alles is volstrekt verantwoord.Kamers: 220 euro per nacht. Heilige plaatsen Voorniet-moslims zijn het mausoleum van Moulay Idriss II en alle moskeeënverboden terrein, dus ook de medersa Qaraouiyine die nu een moskee is.Als je mazzel hebt, staat er een deur open en kun je naar binnenkijken.