Het spoorwegtijdperk begon voor IJmuiden in 1883, toen de HIJSM (de Hollandsche IJzeren Spoorwegmaatschappij) een spoorlijn opende vanaf Velsen, aan de hoofdlijn Haarlem-Alkmaar, naar de nieuwe sluis bij de Noordzee. In de jaren twintig werd de lijn dubbelsporig en voorzien van bovenleiding. In 1957 kwam de Velsertunnel gereed en kwam de splitsing bij Santpoort Noord te liggen.

Het wissel bij Santpoort Noord is weggehaald. De afgekapte rails liggen er wat verfomfaaid bij, maar voor de rest lijkt de spoorweg nog intact. De lijn is nog niet zo lang buiten gebruik; seinen, overwegbomen en bebording zijn nog aanwezig. Toch is het verbazingwekkend hoe snel de verloedering toeslaat en de natuur weer bezit neemt van het talud. Het roestbruine spoor begint hier en daar al overwoekerd te raken. Het tweede spoor is opgebroken en de bovenleiding ontmanteld, de poeren van de bovenleidingmasten steken als grote puisten door het berm gras.

De neergang van de spoorlijn begon in de jaren zestig. De nieuwbouw in de IJmond lag te ver van de stations en de mensen kozen steeds meer voor de auto en de bus. In 1983 werd het reizigersvervoer gestaakt. Ook het visvervoer liep af. In 1996 probeerde Lovers Rail de spoorlijn nieuw leven in te blazen, maar ondanks veel publiciteit werd de onderneming een fiasco. Sindsdien is de spoorweg ongebruikt. Een aantal mensen bekijkt nu of de spoorweg een museumlijn kan worden. De naam van de onderneming is al bekend; HIJSM (Haarlem IJmuidense Spoorwegmaatschappij).

De stationnetjes op de IJmuidense lijn liggen op korte afstand van elkaar. De halte Driehuis-Westerveld ligt tegenover de ingang van de bekende begraafplaats. De perrons gaan schuil onder gras en brandnetels. Naast de overweg ligt de oude wachtpost nr. 8, een somber gebouwtje in donkere baksteen. Tot 1916 reden regelmatig begrafenistreinen tussen Amsterdam en Westerveld. De lijkkist werd vervoerd op een speciale wagon, een zogenaamde katafalkwagen. De trein reed via een speciaal kopspoor naar het rouwstation. Helaas is van het rouwstation en het zijspoortje niets meer te ontdekken.

Het onooglijke plaatskaartenkantoortje bij de halte Velsen Zeeweg is er nog wel: het is in gebruik bij een kozijnenhandel. Bij wachtpost 9a begint het emplacement van Velsen-IJmuiden Oost. De stationsnaam is nog vaag leesbaar op de gevel. Tot 1957 was dit het overstapstation voor IJmuiden. Het royale emplacement telt nog één enkel spoor. Bomen en struiken groeien dwars door het asfalt van het grote eilandperron. De reizigerstunnel is afgesloten en het trappengat met zand gedicht.

Direct na het station maakt het spoor een scherpe bocht en loopt het verder parallel aan het Noordzeekanaal. De spoordijk biedt een magnifiek uitzicht op het water en het imposante complex van de hoogovens. Halverwege ligt de halte Casembrootstraat: twee smalle perronnetjes met welig tierende rozenbottel en het door zout aangevreten skelet van een abri. Als het spoor de oude kern van IJmuiden nadert, buigt het van het kanaal af. Aanvankelijk liep het spoor rechtdoor. De verwachtingen waren immers gebaseerd op de mailboten en hun passagiers, dus eindigde de spoorlijn bij een groot hotel tegenover de sluis. Maar de passagiersschepen stoomden liever door naar Amsterdam. Als vissershaven beleefde IJmuiden echter een explosieve groei. Daarom werd in 1898 het spoor verlegd en tegenover de Vissershaven een nieuw eindstation gebouwd.

Het spoor doorsnijdt het restant van een duin. Hier waaierde de spoorlijn uit over een ruim emplacement met aftakkingen naar de visafslag en de havens. Dat emplacement is nu een winderige vlakte. Er liggen nog twee sporen, die eindigen bij het geïmproviseerde perron uit de Loverstijd: een constructie van ijzeren pijpen en plankieren waarin de eerste gaten vallen. Het station is een paar jaar geleden gesloopt. De sporen naar de visafslag en de haven zijn opgebroken. Er bestaan al grote plannen voor de 'spoorwegdriehoek', zoals de projectontwikkelaars het terrein noemen. Moderne loodsen en glazen vispaleizen hebben de metamorfose reeds ingeleid.

Het klassieke havengewoel ligt iets verderop, aan de overkant van de Vissershaven, rond de Haringhaven, en op het schiereiland daartussen. Hier ligt een bonte verzameling pakhuizen, schuren, visloodsen, scheepsindustrietjes en handelsfirmaatjes: kleinschalig, bedrijvig en rommelig, zoals een haven hoort te zijn. Maar hoe lang nog? Een groot paneel kondigt de 'Herstructurering van de Haringhaven' aan. Dat belooft niet veel goeds. In het plaveisel van de Haringkade liggen nog profielen van het havenspoor, vol gewaaid met zand en stof. Over diezelfde rails reden ooit speciale konvooien van de Kriegsmarine, beladen met torpedo's, bestemd voor Duitse torpedoboten die vanuit IJmuiden opereerden. Aan de ingang van de Haringhaven ligt nog de kolossale steenklomp - 100 bij 250 meter, 18 meter hoog - die plaats bood aan veertien Duitse Schnellboote en vier reparatiedokken. Zelfs de zwaarste Britse bommen vielen op deze mastodont te pletter. Die zal de herstructurering wel overleven.