Gewapend met vooroordelen trekt Bert Wagendorp naar Almere. Hij ontdekt een stad met een hart, verzorgde tuinen, fraaie architectuur, en klassieke allure. ‘Wij hebben grote ambities.'

Ik vond Almere ook altijd een vrij lelijke stad, tot ik er een keer kwam. Dat was een jaar of wat geleden, toen ze er een soort van politieke markt gingen organiseren die de burger dichter bij het bestuur moest brengen. Ik liep door de stad, over de Grote Markt, en dacht: stuk minder lelijk dan ik had verwacht.

Almere voldeed niet aan mijn verwachtingen. Het viel me mee.

En dat was dus toen de Grote Sprong Voorwaarts, de quantum leap, de ommekeer, de extreme make-over of hoe je het ook maar wilt noemen bij lange na nog niet was voltooid. Achter het gemeentehuis was het nog één grote bouwput en hoe het nieuwe stadshart van Rem Koolhaas' OMA er precies zou gaan uitzien liet zich, afgezien van de maquette, nog raden.

Ach, Almere. Van 1976, dus even oud als U2, Apple en het VHS videosysteem. Dat is geen leeftijd voor een stad, op zijn 32ste behoort een stad eigenlijk nog dorp te zijn. Er moeten een paar eeuwen overheen gaan, voor een dorp is uitgegroeid tot een mooie stad met een eigen persoonlijkheid.

Maar daar hadden ze met Almere geen tijd voor.

Almere is ontworpen op de tekentafels van de maakbaarheid. Een illusie, zo bleek. Wijken bleken maakbaar, straten en huizen ook, maar met de inwoners en de sociale cohesie lag dat ingewikkelder. Om van imago maar te zwijgen - daarmee was je helemaal aan de goden overgeleverd.

Almere, lelijke stad. Snel erlangs, op de A6, volgas. Arm Almere. Nog altijd de adolescent onder de steden, als we de schrijvers van een recent verschenen fraai boek over de wordingsgeschiedenis en de toekomst ervan mogen geloven: Adolescent Almere, hoe een stad wordt gemaakt. Adolescent en opgroeien zonder liefde en aandacht. Altijd gezeur aan de kop over je lelijkheid - fijn voor je zelfvertrouwen.

Almere, hoe lang zal het nog duren dat de stad in elke poll, elke lezersenquête en in elk huiskamergesprek tot lelijkste plek van Nederland wordt uitgeroepen?
Hoe hardnekkig zijn vooroordelen?

Ik loop op een doordeweekse dag door de Filmwijk - een van die wijken waarvan de naam altijd connotaties met Duckstad oproept. Filmwijk, Literatuurwijk, Danswijk, Stripheldenbuurt. De Filmwijk maakt een aangename indruk, zoals de meeste recente Nederlandse nieuwbouwwijken doorgaans prima plekken zijn. Er wordt daarover door bewoners van gewilde oude wijken in de grote steden wel eens neerbuigend gedaan, maar daarvoor is geen enkele reden.

De huizen in de Filmwijk zien er proper uit, de eentonigheid van menige Hollandse nieuwbouwwijk wordt er onderbroken doordat Almere meer dan enige andere stad in Nederland het zelf bouwen en ontwerpen van huizen toestaat; de tuintjes zijn goed onderhouden en aan het Weerwater, de plas waaraan Almere is gebouwd, staan fraaie appartementencomplexen met parkeergelegenheid.

Niks lelijks aan.

Vinden de meeste inwoners trouwens ook. Het enige dat ze missen, zeggen ze soms, is een ziel. Almere: mooie huizen, mooie tuinen, ruimte en prachtige natuur om je heen. Maar geen ziel.

Wij vinden nu eenmaal dat de tijd er overheen moet zijn gegaan, voor iets een ziel krijgt. Geen ziel, geen karakter, geen persoonlijkheid. Geen warmte. Allemaal dingen die zich kennelijk niet laten plannen, niet laten ontwerpen, maar die alleen door de tijd kunnen worden veroverd.

Almere is niet lelijk, Almere is nieuw. En een nieuwe stad verovert de harten van haar inwoners moeizamer dan een oude met grachtjes en bruggetjes en panden waarin eeuwen geschiedenis staan opgetast en waar je grootvader nog heeft gewoond.

Nieuw heeft niet de gemakkelijke schoonheid van oud. Oud vinden we vaak mooi omdat het oud is. De nieuwe stad: we hebben er niet aan kunnen wennen, hij was er opeens - ontstaan in de hoofden van stedebouwkundigen, landschapsarchitecten en ontwerpers, en de burger kan nu eenmaal met die nieuwlichters ernstig van mening verschillen over wat mooi is en wat niet.

Bovendien veranderen de inzichten snel. Almere is een jonge stad, maar de stedebouwkundige opvattingen en ontwikkelingen laten zich met de verschillende wijken moeiteloos illustreren. Wat in 1980 de state of the art nieuwbouwwijk was, is dat nu allang niet meer. En omdat Almere nooit een vaste en onveranderlijke kern heeft gehad, en dus werd beoordeeld op de buitenwijken, was er aan nieuwe lelijkheid nooit een gebrek.

Wijken als de Stedenwijk zijn er in alle grotere Nederlandse steden, maar die hebben hun centrum en worden daaraan afgemeten. In Almere is de verouderde nieuwbouwwijk een argument voor de lelijkheid van de hele stad. Amsterdam, dat is de grachtengordel, stedebouwkundig sieraad - wie zeurt er over snel verouderende buitenwijken?

Zelfs de organische groei zoals de gemeente die voor zich ziet in de Almeerder Hout en in de nog te bouwen wijken als Almere Pampus en Almere Poort, is geplande organische groei.

Wat ook niet helpt, is de voortdurende verandering. Almere is nog altijd een stad in staat van continue transitie. Er zit geen rust in de stad, geen status quo. Er is voortdurende dynamiek, en daar houden de meeste mensen niet van. Hoe kun je een bouwput mooi vinden?

Het eerste gebouw dat in Almere werd gebouwd, Meerestein, is alweer gevallen onder de slopershamer. Wat je vijf jaar geleden mooi vond aan Almere, is nu al onherkenbaar veranderd. Wat je nog mooi moet gaan vinden, is er nog te kort om echt van te houden.

‘Wij vragen aan mensen die een negatief beeld van Almere hebben altijd wanneer ze hier voor het laatst zijn geweest', zegt Hans Snel, directeur City Marketing van Almere. ‘Vijf jaar geleden? In een stad als Deventer of Leiden is in die vijf jaar niet wezenlijk iets veranderd. Maar in Almere is de afgelopen vijf jaar heel veel veranderd.'

Maar ja, je kunt keihard roepen dat je geen lelijke stad maar juist een heel mooie nieuwe stad bent, het helpt niks. De mensen denken: als ze zo hard moeten roepen dat ze een bijzondere stad zijn, dan zal het wel tegenvallen. Snel: ‘Het bevestigt eerder je slechte naam dan dat je er iets aan doet.'

Dus nu gaan ze het anders aanpakken, in Almere. Ze hebben een kennismakingsprogramma bedacht, waarin ze ondernemers, pers en opinieleiders de stad tonen. Het is een ambitieus programma, elke dag worden honderd mensen rondgeleid. Dat zijn er 25 duizend per jaar en die vertellen, hoopt Hans Snel althans, het goede nieuws over Almere door aan tien tot twintig anderen, dus zodoende krijgen enkele honderdduizenden Nederlanders per jaar te horen dat hun idee over Almere niet klopt.

Het klopt ook niet.

‘Loop hier nou even omhoog, de Diagonaal op, richting Schouwburg', zegt Hans Snel, wiens bureau is gevestigd in het gemeentehuis van Almere . ‘Dan kom je dingen tegen die je niet zou verwachten in Almere.'

Omhoog? In Almere? Alles is hier toch zo plat als een dubbeltje? Maar de Diagonaal loopt inderdaad omhoog, midden in de polder. Ideetje van Rem Koolhaas, de Dutch Mountain. Het verhoogde maaiveld biedt eronder plaats aan parkeergarages, busbanen en fietspaden. En erop tref je aan wat je gerust de meest spectaculaire stadscentrumvernieuwing van Nederland mag noemen. Hoewel vernieuwing hier niet het juiste woord is, want er was niks. Vastgeplakt aan het oude centrum is hier een nieuw centrum uit de grond gestampt, waar je verbaasd staat te kijken naar allerhande spectaculaire gebouwen.

Niks polder, hier is grootsteeds gedacht. Hier is rekening gehouden met het feit dat Almere in 2030 na Amsterdam, Rotterdam en Den Haag met 350 duizend inwoners de vierde stad van Nederland zal zijn. Hier is een manmoedige poging gedaan om in één klap af te rekenen met de slechte naam, het Calimero-complex en het kwetsbare zelfvertrouwen van de polderstad.

Er is een Grote Sprong Voorwaarts gemaakt.

‘Je ziet hier vaak groepjes lachende mannen voorbij lopen', zegt de mevrouw achter de kassa van boekhandel De Ark aan het mooie Belfort. ‘Dat zijn altijd architecten. Uit de hele wereld komen ze hierheen om te kijken. En ze vinden het schitterend.' Zelf is ze nog niet helemaal overtuigd, maar dat komt misschien omdat de winkel enigszins uit de loop is komen te liggen en de klanten daaraan nog moeten wennen.
Want het is wel duidelijk wat de architecten zo opwindt. Het Belfort is een nieuw plein met klassieke allure. Gebouwen als The Wave van Van Zuuk en het Hotel op palen en de Pophal van Alsop zorgen ervoor dat je helemaal vergeet dat je in de lelijkste stad van Nederland bent. Het enthousiasme voor de architecturale waaghalzerij is niet algemeen, maar iedereen moet toegeven dat Almere zich met het nieuwe stadshart een nieuw imago heeft aangemeten.

Het Forum, met de megabioscoop Utopolis, een ontwerp van Rem Koolhaas en de schouwburg, van de Japanners Sejima en Nishizama, het zijn met nog veel meer intrigerende bouwwerken geboortekaartjes van het nieuwe Almere.

De tweelingtorens Side By Side laten misschien nog wel het beste zien wat Almere hier, rond Esplanade, Citadel en Forum heeft gedaan: afrekenen met de naam één grote suburb te zijn, één grote buitenwijk in de polder.

‘We hebben grote ambities', zegt Hans Snel. Almere moet een aantrekkelijke woonplaats worden voor hoger opgeleiden. Almere moet van een slaapstad ook een economische grootstad worden. En de Almeerder moet van zijn of haar stad gaan houden.

Dat laatste lijkt al te lukken. In 2002 zei 35 procent van de inwoners trots te zijn op Almere, in 2006 was dat 45 procent.

Almere heeft haar eigen grachtengordel. Almere is niet lelijk. De stad heeft een hart en misschien wordt het een ziel. Geef het even de tijd.

Lees hier de reportages over de andere 'lelijke' plekken.